دانلود با لینک مستقیم و پر سرعت .
چکیده
سابقه کشف و استخراج نفت در ایران هنوز به یک قرن نرسیده اما این مساله تاریخ چندهزارساله ایران را شدیدا، آنهم بهطرزی نه چندان خوشایند، متاثر ساخته است. وقتی اولینچاه نفت ایران در سال1908 میلادی فوران کرد، قند فراوانی در دل دولتهای استعماری آب شد و آنان چشمان حریص و طماعشان را بر روی ایران بازتر کردند. ایران دیگر نهتنها دروازه شرق یا چهارراه تمدنها، بلکه به جایی برای کسب ثروت و تهیه انرژی تبدیل شده بود و کاروان لیبرالیسم اقتصادی غرب میتوانست زاد و توشه راه دستیابی بر تمامی شرق را نیز از اینجا فراهم کند. طلای سیاه نفت، پای آلوده دلالان و بورسبازان و بهدنبال آن دولتهای متبوعشان را به اطراف و اکناف ایران گشود و به سودای کشف، استخراج و غارت این ماده، خیل سرمایهداران و کارشناسان و عملهجات فرنگی به نقشهکشی، راهسازی و لولهکشی پرداختند تا ایران را هم مانند هندوستان تاراج کنند. بر اثر رقابتهای شدید شرکتهای نفتی روس، انگلیس و امریکا بر سر بهدستآوردن امتیازات، دعوای نفت بهقدری بالا گرفت که دولت و ملت ایران در این میان ترسان و حیران مانده بودند.
مقدمه
نگاهی به مذاکرات مربوط به نفت ایران در طول تاریخ، مطالب و حقایق بسیاری را درباره تاریخ ایران و جهان مکشوف میدارد و ریشه بسیاری از رویدادهای معاصر را روشن میسازد. شمال و جنوب ایران علاوه بر تحمل زیانهای جنگ اول و دوم جهانی، در کام جنگ نفتکشها نیز فرو افتاد. از امتیاز نفتی دارسی تا کنسرسیوم، راه پرپیچوخم و پرمخاطرهای طی شد که علیرغم وجود صفحات درخشانی چون نهضت ملیشدن صنعت نفت، نتیجه و پایان این راه چیزی جز بلعیدهشدن نفت ایران توسط کارتلهای بینالمللی نبود؛ چنانکه روح ملیسازی نفت بهکلی مثله شد؛ تااینکه انقلاب اسلامی سال1357 ورق پیروزی نفتخواران را در هم پیچید و این ثروت ملی را به ملت بازگرداند. رقابتهای خارجی بر سر نفت ایران خود موجبات مناسبی را برای ملیکردن نفت در پی داشت و رهبران ملی ایران به ارزش این رقابتها برای استفاده در راستای ملیسازی کاملا واقف بودند اما استعمارگران نمیتوانستند چشم طمع خود را بهراحتی بر اینهمه ثروت ببندند و لذا برای حفظ آن به هرگونه توطئه، فشار و کودتا در صحنه سیاسی ایران متوسل میشدند. مقاله پیشرو، شرح مفصلی از کم و کیف این رقابتها و مبارزات را در اختیار میگذارد.
فصل اول: بررسی نفت
نفت همواره زمینهساز یک منفعت عظیم و یک نگرانی جدی برای قدرتهای بزرگ بوده است. بهرهبرداری نفت در ایران از همان آغاز، زیر سایه نفوذ و رقابت قدرتهای بزرگ رقم خورد که سابقه آن درواقع به کسب امتیاز از سوی بریتانیا در حوزه نفتی جنوب برمیگردد. امتیازات نفتی، عامل اصلی رقابت بریتانیا و روسیه در خلال دو جنگ جهانی بود. این رقابت پس از جنگ جهانی دوم میان اتحادیه بریتانیا و ایالاتمتحده ازیکسو و روسیه ازسویدیگر دنبال شد. این نوشتار ابتدا به سابقه منافعی میپردازد که قدرتهای بزرگ پیروز در جنگ، در حوزه نفت ایران داشتند و همچنین رقابت آنها بر سر کسب امتیاز نفتی جدید یا اصلاح موادی چند از امتیازات پیشین را مورد بررسی قرار میدهد. منافع بریتانیا در امتیاز دارسی و پیامدهای آن، منافع روسها در امتیازهای خوشتاریا، کویر خوریان و کسب امتیاز پنج استان شمالی از سوی آنها، در کنار فعالیتهای امریکاییها برای ورود به جریان رقابت نفتی (بهطورجداگانه یا در اقدام مشترک با بریتانیا در دوره بین دو جنگ جهانی و بهویژه پس از جنگ دوم جهانی) از جمله مواردی هستند که در اینجا بهترتیب مورد ارزیابی قرار خواهند گرفت. در هر اختلاف نفتی میان این قدرتهای بزرگ و یا در هر اعطاء امتیاز نفت یا انعقاد قرارداد با هرکدام از این صاحبان نفوذ، برخی پارامترهای ثابت مشاهده میشود که میتوان آنها را چنین برشمرد: اعمال اجبار و فشار از سوی قدرت بزرگ صاحب منعفت، حضور و مخالفت فعالانه قدرت بزرگ رقیب و ضعف همیشگی حکومت ایران در تامین و یا دفاع از منافع خود.
سابقه: امتیاز دارسی
در سال 1892.م ام دی مورگان، رئیس هیات باستانشناسی فرانسوی، مقالهای را در یکی از مجلات معدنشناسی پاریس[i] منتشر کرد و در آن، گزارشی از فعالیتهایشان بهمنظور اکتشاف نفت در استان کرمانشاه ارائه داد. بر طبق این گزارش آنها به وجود نفت، که از زمانهای کهن در ایران به نام نفطه شهرت داشته است، در لایههای زیرین منطقه قصرشیرین پیبرده بودند.[ii] تحت تاثیر این گزارش، ویلیام ناکس دارسی موفق شد امتیازی را در سال 1901 از مظفرالدینشاه دریافت کند. این امتیاز برای مدت شصتسال اعتبار داشت و تمام سرزمین ایران را بهاستثناء پنج استان شمالی کشور در بر میگرفت. این امتیاز حق انحصاری بهرهبرداری از تمام زمینهای غیرزراعی دولتی بهمنظور استفاده جهت پیشرفت کار اکتشاف و استخراج ــ بهعنوانمثال برای احداث خطوط لوله ــ را به دارسی میداد. در بیستوششم مه 1908.م، اولین چاه نفت در مسجد سلیمان فوران کرد و در آوریل سال 1909 شرکت نفت انگلیس و ایران برای بهرهبرداری از این منطقه و دیگر مناطق مشمول امتیاز تاسیس گردید. خطوط لوله از مناطق نفتی تا بندر آبادان واقع در خلیجفارس احداث شد و ساخت بنای یکی از بزرگترین پالایشگاههای جهان آن روز در این بندر آغاز گردید. بدون هیچ تاخیر، شرکت در سال 1912.م بهرهبرداری نفتی خود را شروع کرد.
[i]- Les Annales des Mines.
[ii] - Cited in G. Lenczowski, Russia and the West in Iran, p.77
فهرست
عناون صفحه
چکیده.................................................................................................................................................................1
مقدمه .................................................................................................................................................................2
فصل اول: بررسی نفت ........................................................................................................................................3
سابقه: امتیاز دارسی ..............................................................................................................................................4
امتیاز خوشتایا ......................................................................................................................................................6
منافع نفتی اولیه امریکاییها ....................................................................................................................................8
امتیاز کویر خوریان ...........................................................................................................................................15
ترتیبات نفتی انگلیسیها درسال1933 ...................................................................................................................16
فصل دوم ........................................................................................................................................................20
نگرانیهای نفتی جنگ جهانی دوم ......................................................................................................................20
فصل سوم .......................................................................................................................................................23
منافع نفتی امریکاییها پس از جنگ جهانی دوم ...................................................................................................25
مبارزه روسها برای کسب امتیاز نفت شمال .........................................................................................................25
فصل چهارم ....................................................................................................................................................31
کنسرسیوم غربی نفت ایران ................................................................................................................................35
نتیجه گیری : .....................................................................................................................................................46
پینوشتها .......................................................................................................................................................47
